Міжнародны дзень біялагічнай разнастайнасці

Тэма 22 мая 2023 года – «Ад пагаднення да дзеянняў: аднавіць біяразнастайнасць». Гэты дэвіз заклікае да актыўных дзеянняў па дасягненні мэтаў рамачнай кампаніі «Жыццё ў гармоніі з прыродай».

Куньмінска-Манрэальская рамачная праграма – значнае дасягненне для міжнароднай супольнасці, але гэта толькі адпраўная кропка. Ахова біяразнастайнасці адпавядае нашым асабістым інтарэсам. Біялагічныя рэсурсы – гэта слупы, на якіх мы будуем цывілізацыі. Яны забяспечваюць нас унікальнымі экасістэмнымі «таварамі і паслугамі»: ежа і вада, драўніна для будаўніцтва і паліва, сыравіна для лекаў і многае іншае. Насякомыя апыляюць расліны на нашых палях, лясы перашкаджаюць змене клімату, балоты прадухіляюць засухі. Захаванне экасістэм і біяразнастайнасці робіць больш устойлівымі ўсе сферы нашага жыцця.

Кожны вымерлы від – гэта незваротная страта. Разбурацца харчовыя ланцугі, парушыцца прыродны баланс, і экасістэму ўжо нельга будзе аднавіць. У першую чаргу варта накіраваць намаганні на віды, якія стаяць на парозе вымірання, і як мінімум стабілізаваць іх колькасць, а таксама паспрабаваць дамагчыся прыросту.

20 снежня 2000 года Генеральная Асамблея ААН абвясціла 22 мая, дзень прыняцця Канвенцыі аб біялагічнай разнастайнасці, Міжнародным днём біялагічнай разнастайнасці.

Біялагічная разнастайнасць у агульным азначае ўсю шматграннасць жыцця вакол нас. Прадукт мільярдаў гадоў эвалюцыі, расліны, жывёлы і мікраарганізмы развіваліся пад уздзеяннем прыродных фактараў. У апошнія гады адным з такіх фактараў стаў чалавек. Нягледзячы на гэта, мы ўсё яшчэ толькі адна з формаў жыцця і цесна звязаны з багатай, жывой, якая развіваецца планетай.

Знікненне відаў – натуральны працэс, але пад уплывам чалавека ён паскорыўся ў шмат разоў. З-за нашых неабдуманых дзеянняў планета стаіць перад тварам крызісу, роўнага якому не было з часоў вымірання дыназаўраў.

У Беларусі зарэгістравана 27 тысяч відаў жывых арганізмаў. Вучоныя мяркуюць, што агульная іх колькасць, уключаючы яшчэ не вывучаных, можа дасягаць 42 тысяч.

Флора Беларусі, як паказваюць шматгадовыя назіранні, найбольш падвержана ўплыву чалавека. З усіх відаў раслін у краіне ў Чырвоную кнігу ўключаны 2,5%. Самая прыкметная група расліннага жыцця – сасудзістыя расліны, і сярод іх самая вялікая доля відаў, якія знаходзяцца пад пагрозай: у Чырвонай кнізе Беларусі 11,2% відаў. З аднаго боку, флора Беларусі бяднее. За апошнія гады зніклі 50 аўтахтонных відаў. З іншага боку, флора ўзбагачаецца за кошт культурных, інтрадукаваных і адычалых відаў. Знаходзяць вучоныя і раней невядомыя расліны.

Сярод жывёл у Чырвоную кнігу ўключаны 1,2% усіх відаў. Аднак, большую частку фаўны Беларусі, як і ва ўсім свеце, складаюць насякомыя. Чырвонакніжных млекакормячых – 24%, птушак – 21,1%, паўзуноў – 28,6%. Знікненняў дзікіх жывёл у краіне за апошнія 10 гадоў не зафіксавана. Наадварот, фаўна папаўняецца як за кошт выяўлення новых відаў, так і пашырэння арэала існуючых. Напрыклад, багамолы, якія раней сустракаліся толькі ў наваколлі Гомеля, распаўсюдзіліся па ўсёй Беларусі. Рэгіструюцца і віды, якіх не сустракалі ўжо дзясяткі гадоў: гіганцкая вячэрніца, вавёрка-ляцяга і інш.

Галоўная пагроза для рэдкіх відаў – дэградацыя экасістэм як з-за змены клімату, так і з-за гаспадарчай дзейнасці. Зніжаецца колькасць сусліка, травяніцы, дупеля і іншых балотных птушак. Еўрапейская норка і шыракапалы рак, акрамя таго, пакутуюць ад канкурэнцыі з інвазівнымі відамі. Стварэнне перашкод на вадаёмах прывяло да рэзкага падзення колькасці вугра.

Пераважныя экасістэмы ў Беларусі – лясныя і сельскагаспадарчыя землі. Акрамя іх найбольш важнымі з'яўляюцца балоты, лугі і вадаёмы – рэкі і азёры. Кожная з іх мае сваё значэнне і сутыкаецца з пэўнымі цяжкасцямі. Лясам пагражае ўсыханне з-за змены клімату і нашэсця жукоў-караедаў. Балотам – парушэнне гідралагічнага рэжыму і дэградацыя тарфянікаў. Пойменныя лугі зарастаюць хмызняком.

Плошча ахоўных тэрыторый у Беларусі дастаткова вялікая. 15% усіх лясоў знаходзіцца ў складзе запаведнікаў, ахоўны статус маюць 62% натуральных балот. Акрамя ахоўных, праводзяцца і аднаўленчыя мерапрыемствы. На лугах праводзіцца скошванне расліннасці, рэкультывуюцца парушаныя балоты і дэградавалыя тарфянікі, высаджваюцца лясы.

Аснова для захавання біяразнастайнасці — бесперапынны экалагічны маніторынг. На падставе даных назіранняў і іх аналізу навукоўцы знаходзяць вузкія месцы, фарміруюць планы, праграмы і рэкамендацыі для захавання і аднаўлення прыроды. У Беларусі для гэтых мэт створана Нацыянальная сістэма маніторынгу навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь (НСМАа). У гэтай працы ўдзельнічаюць Мінпрыроды, Белгідрамет, арганізацыі НАН Беларусі і іншыя.